Spis Treści
Zaktualizowano artykuł 9 grudnia 2025
Medycyna alchemiczna – między symbolem a tradycją
W tradycji alchemicznej medycyna nigdy nie była wyłącznie sztuką łagodzenia objawów. Postrzegano ją jako drogę całościowej przemiany – obejmującej ciało, psyche i to, co dawni autorzy nazywali „duchem”. Alchemik-terapeuta nie rozdzielał świata materii od świata idei: procesy zachodzące w alembiku miały odzwierciedlać procesy, które mogą zajść w człowieku. Z tego powodu medycyna alchemiczna była ściśle związana z filozofią natury, kosmologią, astrologią i symboliką.
Co to jest alchemia?
W klasycznym ujęciu alchemia była sztuką transformacji – zarówno substancji, jak i samego adepta. Łączyła obserwację przyrody, pracę laboratoryjną, refleksję filozoficzną i praktyki duchowe. Według dawnych autorów, każda operacja – destylacja, kalcynacja, koagulacja, sublimacja – miała swój odpowiednik w procesach psychicznych i duchowych.
Alchemicy opisywali świat za pomocą archetypów: solve et coagula („rozpuść i zwiąż na nowo”) odnosiło się nie tylko do reakcji chemicznych, ale i do wewnętrznego procesu „rozpuszczania” starych schematów oraz budowania nowej, bardziej spójnej tożsamości. Dlatego alchemia była traktowana jako symboliczna ścieżka rozwoju, a nie tylko proto-chemia poprzedzająca naukę współczesną.
Kamień Filozoficzny: definicja i znaczenie
W centrum tej tradycji znajduje się Kamień Filozoficzny – jedna z najbardziej tajemniczych metafor w historii Zachodu. W popularnej wyobraźni kojarzony jest głównie z przemianą metali nieszlachetnych w złoto, jednak w pismach alchemicznych jego znaczenie jest znacznie szersze.
Kamień przedstawiano jako symbol osiągniętej pełni: zjednoczenia przeciwieństw, harmonii między ciałem i duchem, integracji tego, co „dolne” i „górne”. W warstwie symbolicznej był uosobieniem „wewnętrznego złota” – potencjału człowieka do samopoznania, równowagi i dojrzałości. W tekstach podkreślano, że prawdziwy Kamień Filozoficzny jest raczej „stanem świadomości” niż konkretnym obiektem materialnym.
Energia i materia w alchemii
Dla dawnych alchemików materia i energia nie stanowiły dwóch odrębnych rzeczywistości. Uważano, że wszystko wywodzi się z jednej pierwotnej zasady – nazwanej czasem prima materia, „pierwotną materią”, „eterem” lub „uniwersalnym duchem”. Różne formy istnienia (minerały, rośliny, zwierzęta, człowiek) miały być jedynie różnymi stopniami kondensacji tej samej zasady.
Z tego punktu widzenia każdy proces laboratoryjny był próbą „odwiązania” materii od jej cięższych, nieuporządkowanych aspektów, aby odsłonić ukrytą w niej energię. W języku metafory oznaczało to dążenie do oczyszczenia tego, co nieuporządkowane – zarówno w substancji, jak i w człowieku – i przywrócenia go do bardziej harmonijnego, „świetlistego” stanu.
Różne rodzaje Kamieni Filozoficznych
W źródłach alchemicznych pojawiają się wzmianki o różnych „kamieniach”, odmiennych co do stopnia oczyszczenia, sposobu powstania i zastosowania w kontekście symbolicznym. Niektóre opisy sugerują konsystencję stałą, inne – płynną, oleistą lub krystaliczną.
W spagiryce, czyli alchemii roślinnej, określenie „kamień” bywało używane również w odniesieniu do zaawansowanych preparatów roślinnych – takich, które według dawnych wyobrażeń miały łączyć w sobie ciało rośliny (część mineralną), jej duszę (energię życiową) i ducha (aspekt subtelny, uniwersalny). Im większa była wewnętrzna spójność i „czystość” preparatu, tym bliżej miał być ideału „filozoficznego”.
Podsumowanie: medycyna alchemiczna jako język przemiany
W tradycji alchemicznej medycyna nie była systemem diagnozowania i leczenia chorób w dzisiejszym sensie. Stanowiła raczej język opisu przemiany – zarówno materii, jak i człowieka. Kamień Filozoficzny, operacje laboratoryjne i symbolika metali tworzyły spójną metaforykę, za pomocą której próbowano wyrazić doświadczenie drogi wewnętrznej: oczyszczania, scalania, harmonizacji.
Z perspektywy współczesnego czytelnika medycyna alchemiczna jest przede wszystkim świadectwem dawnego sposobu myślenia o zdrowiu, równowadze i sensie. Nie stanowi alternatywy dla medycyny opartej na dowodach, ale może inspirować do refleksji nad tym, jak kultura, symbole i wyobrażenia wpływają na rozumienie ciała, choroby i procesu zdrowienia.
Sztuka terapeutyczna w medycynie alchemicznej
Dawni alchemicy używali pojęcia sztuki terapeutycznej w znaczeniu szerszym niż dzisiejsza „terapia”. Nie chodziło o zestaw technik, lecz o pewien sposób widzenia człowieka: jako istoty zakorzenionej w naturze, wpisanej w kosmiczny porządek i poddanej tym samym rytmom co metale w piecu czy rośliny w ogrodzie. Zadaniem alchemika było raczej „wspieranie harmonii” niż bezpośrednia ingerencja w konkretne dolegliwości – oczywiście w granicach ówczesnego rozumienia świata.
Dawka i aksjomat Paracelsusa
Paracelsus, uznawany za ojca spagiryki, sformułował słynny aksjomat: „Wszystko jest trucizną i nic nie jest trucizną – tylko dawka czyni truciznę.” W jego ujęciu „dawka” nie oznaczała jedynie ilości substancji, ale także relację między naturą preparatu a naturą człowieka.
Z perspektywy medycyny alchemicznej kluczowe było pytanie: czy dana substancja pozostaje w harmonii z „konstytucją” osoby, do której jest kierowana? W tym sensie dawka staje się metaforą proporcji – odpowiedniego natężenia bodźca, rytmu, jakości, które nie naruszają równowagi, lecz symbolicznie ją wspierają.
Wspólne pochodzenie i energia
Dla tradycji alchemicznej wszystkie istoty i substancje – od minerałów przez rośliny aż po człowieka – miały wspólne pochodzenie. Z tego wynikało przekonanie, że między człowiekiem a światem istnieje rodzaj pokrewieństwa energetycznego.
Preparat alchemiczny postrzegano więc jako „fragment natury” świadomie przekształcony, aby mógł symbolicznie współbrzmieć z określonym aspektem ludzkiej istoty. Taka perspektywa zakładała, że „terapia” polega przede wszystkim na przywróceniu zgodności z większym porządkiem – a nie na mechanicznym „usuwaniu” objawów.
Proces przyswajania i rozcieńczania
W wielu traktatach alchemicznych pojawia się motyw „łagodzenia ognia”. W sensie laboratoryjnym oznaczało to potrzebę odpowiedniego rozcieńczenia, destylacji czy fermentacji substancji, aby stała się „przyswajalna”. W warstwie symbolicznej chodziło o to, by zbyt intensywna energia nie została wprowadzona do systemu bez przygotowania.
Proces rozcieńczania można rozumieć jako metaforę stopniowej adaptacji: zarówno organizmu, jak i psychiki do zmian. Alchemik zakładał, że „surowe” siły natury wymagają mediacji – filtrów, etapów, rytuałów – zanim zostaną wprowadzone w obręb ludzkiego doświadczenia.
Podsumowanie: sztuka równowagi
Sztuka terapeutyczna w medycynie alchemicznej polegała na poszukiwaniu równowagi między intensywnością a łagodnością, między dynamiką przemiany a stabilnością struktury. Dawne eliksiry i preparaty spagiryczne nie były rozumiane jako bezpośrednie „lekarstwa” w dzisiejszym znaczeniu, lecz jako narzędzia symboliczne – mające przypominać o możliwości harmonii i wewnętrznej integracji.
Współczesny odbiorca może traktować tę tradycję jako język metafor, który pokazuje, że proces „uzdrawiania” jest złożony i dotyczy nie tylko ciała, lecz także sposobu, w jaki myślimy o sobie, świecie i naszym miejscu w naturze.
Proces uzdrawiania w medycynie alchemicznej
W ujęciu alchemicznym „uzdrawianie” oznaczało przede wszystkim przemianę. Zamiast koncentrować się na pojedynczych objawach, dawni autorzy opisywali cały proces jako przechodzenie przez kolejne etapy: ciemność, rozpad, oczyszczenie, krystalizację i odnowę. Wzorce te były zaczerpnięte z natury – z obserwacji cykli pór roku, fermentacji, rozkładu i ponownego wzrostu.
Zobowiązanie do przemiany
W wielu tekstach podkreślano, że żadna głębsza zmiana nie jest możliwa bez świadomego zobowiązania. Adept alchemii miał być gotów stanąć w obliczu własnych ograniczeń, „spalić” to, co nieautentyczne, i w symboliczny sposób przejść przez doświadczenie „rozpadu formy”, by mogła powstać nowa struktura.
W tym sensie proces uzdrawiania był postrzegany jako inicjacja: nie tyle jednorazowy akt, ile droga, która wymaga czasu, cierpliwości i gotowości na niepewność.
Balans między miękkością a mocą
Tradycja alchemiczna często podkreślała potrzebę równowagi między „miękkimi” i „twardymi” aspektami przemiany. Zbyt gwałtowne „cięcie” mogło – w symbolicznym języku – naruszyć strukturę człowieka, zbyt łagodny proces zaś prowadził do stagnacji.
Kamień Filozoficzny, pojmowany jako archetyp pełni, miał jednoczyć te pozornie sprzeczne jakości: delikatność i siłę, cierpliwość i zdecydowanie. Taki wzorzec miał inspirować do szukania środka – zarówno w praktykach wewnętrznych, jak i w pracy z materią.
Indywidualne podejście
W medycynie alchemicznej ważne było uznanie, że każdy człowiek jest inny. Symboliczne „eliksiry” były opisywane jako dostosowane do konkretnego przypadku, a nie jako uniwersalne rozwiązanie. W praktyce oznaczało to bardziej filozoficzną postawę niż gotowy system recept: zwrócenie uwagi na konstytucję, temperament, etap życia i kontekst egzystencjalny.
Szeroka definicja Kamienia Filozoficznego
W części komentowanych tradycji Kamień Filozoficzny rozumiano bardzo szeroko: jako pewien wzorzec harmonii, który może manifestować się pod różnymi postaciami – od metafory duchowej, przez dzieło sztuki, aż po wyrafinowany preparat alchemiczny. Kluczowe było nie to, „co to jest”, ale jaką pełni rolę w procesie przemiany: czy pomaga jednoczyć rozproszone elementy życia, czy sprzyja integracji i świadomości.
Ostrzeżenia i tradycja
W dawnych pismach można znaleźć ostrzeżenia, że intensywne praktyki alchemiczne – rozumiane szeroko jako praca z mocnymi symbolami, rytuałami czy substancjami – nie są dla każdego. Podkreślano potrzebę rozwagi, przygotowania i odpowiedzialności.
Takie zastrzeżenia pokazują, że już w przeszłości istniała świadomość potencjalnych napięć, jakie mogą powstać, gdy człowiek zbyt gwałtownie próbuje ingerować w procesy natury – zarówno na poziomie materialnym, jak i psychicznym.
Podsumowanie: uzdrawianie jako powrót do siebie
W medycynie alchemicznej „uzdrawianie” było rozumiane jako powrót do własnego centrum, odzyskanie wewnętrznej spójności i zgodności z rytmem życia. Nie chodziło o ucieczkę od trudności, lecz o ich przetransformowanie w materiał do rozwoju.
Z punktu widzenia współczesnego czytelnika taka perspektywa może stanowić inspirację do refleksji nad tym, jak rozumiemy zdrowie, kryzys i zmianę – bez zastępowania naukowo zweryfikowanej medycyny praktykami symboliczno-duchowymi.
Spagiryka – medycyna alchemiczna w nowoczesnym kontekście
Spagiryka to nurt alchemii, który koncentruje się przede wszystkim na roślinach, ale w swoich klasycznych formach obejmuje również aspekty mineralne i zwierzęce. Wywodzi się z nauk Paracelsusa, który postulował, że natura zawiera w sobie „arsenał” form odpowiadających różnym jakościom człowieka – a zadaniem alchemika jest nauczyć się z nimi współpracować.
We współczesnym dyskursie spagiryka bywa kojarzona z nalewkami roślinnymi, jednak historycznie była to rozbudowana doktryna filozoficzno-praktyczna, w której istotną rolę odgrywały symbole, cykle kosmiczne i idea trójpodziału substancji na ciało, duszę i ducha.
Różnorodność metod
Klasyczna spagiryka korzystała z wielu technik znanych również współczesnej chemii i zielarstwu: fermentacji, destylacji, maceracji, kalcynacji, rozpuszczania i krystalizacji. Różnica polegała jednak na interpretacji tych procesów.
Dla alchemika destylacja była nie tylko sposobem oddzielenia frakcji lotnych, ale także metaforą „uszlachetniania” – oddzielenia tego, co subtelne, od tego, co grube. Kalcynacja symbolizowała doświadczenie „spalenia ego”, a połączenie oczyszczonych frakcji – ideę ponownego zjednoczenia na wyższym poziomie porządku.
Królestwa natury i „tajemne ognie”
W alchemii wyróżniano trzy królestwa natury – roślinne, mineralne i zwierzęce – oraz sferę „uniwersalną”, związaną z żywiołami i zjawiskami atmosferycznymi. Spagiryka, jako forma medycyny alchemicznej, koncentrowała się głównie na królestwie roślinnym, postrzegając je jako najbardziej harmonijne i „pośrednie” między materią ciężką a sferą subtelną.
Dawne teksty wspominają też o tzw. „tajemnych ogniach” – symbolicznych siłach natury, które można było według ówczesnych wyobrażeń „uchwycić” i utrwalić w preparatach. Pojęcia te nie mają odpowiednika w nauce współczesnej, ale dobrze ilustrują sposób, w jaki alchemicy starali się interpretować zjawiska energetyczne i pogodowe w kategoriach duchowych.
Zastosowanie i potencjał w tradycji alchemicznej
W tradycji spagirycznej preparaty były traktowane jako narzędzia pracy wewnętrznej. Nie miały zastępować leczenia w sensie fizycznym, lecz – w wyobraźni autorów – miały współbrzmieć z określonymi jakościami psychicznymi i duchowymi. Połączenie różnych królestw natury w jednym preparacie rozumiano jako próbę odtworzenia „miniaturowego kosmosu” – harmonijnej całości w mikroskali.
Podsumowanie: spagiryka jako język relacji z naturą
Spagiryka może być postrzegana jako poetycki, symboliczny sposób opowiadania o relacji człowieka z przyrodą. Podkreśla jedność tego, co materialne i duchowe, oraz potrzebę szacunku wobec procesów naturalnych. Choć nie spełnia kryteriów naukowej medycyny, może inspirować do bardziej świadomego, uważnego kontaktu z roślinami i środowiskiem – jako partnerami, a nie jedynie „zasobami”.
Spagiryka i ziołolecznictwo: współczesne i tradycyjne podejścia
Ziołolecznictwo i spagiryka wyrastają z tego samego pnia – obserwacji roślin, ich właściwości i wpływu na organizm. Z czasem jednak rozwinęły się w dwóch różnych kierunkach. Współczesna fitoterapia opiera się na badaniach biochemicznych i farmakologicznych, natomiast spagiryka zachowała język symboli, planetarnych analogii, archetypów i rytuałów.
Spagiryka vs ziołolecznictwo
Ziołolecznictwo koncentruje się na związkach czynnych występujących w roślinach: alkaloidach, flawonoidach, glikozydach, olejkach eterycznych i wielu innych. Dawkowanie, przeciwwskazania i mechanizmy działania są przedmiotem badań i opisów farmakologicznych.
Spagiryka natomiast wychodzi z założenia, że roślina jest całością – nie tylko zespołem cząsteczek, lecz również nośnikiem symboliki, „sygnatur” i jakości energetycznych. Dlatego w klasycznym ujęciu dąży się do odzyskania i ponownego połączenia wszystkich trzech aspektów rośliny: ciała (części stałej, mineralnej), duszy (esencji, olejków) i ducha (frakcji subtelnej, alkoholowej).
Metody przygotowania (Co to jest maceracja alkoholowa?)
Maceracja alkoholowa to technika polegająca na zanurzeniu surowca roślinnego w alkoholu, aby wydobyć rozpuszczalne w nim substancje. W fitoterapii jest to klasyczna metoda przygotowania nalewek.
W spagiryce maceracja jest zazwyczaj dopiero pierwszym etapem. Po oddzieleniu nalewki pozostałą masę roślinną suszono, spalano i kalcynowano, aby uzyskać sól mineralną. Następnie sól łączono z destylowaną esencją, tworząc preparat, który zgodnie z dawną tradycją miał zawierać wszystkie poziomy natury rośliny. Ten rozbudowany proces miał znaczenie nie tylko technologiczne, ale i symboliczne: był wyrazem dążenia do „przywrócenia całości”.
Odstępstwo od tradycyjnej alchemii
Współczesne preparaty reklamowane jako „spagiryczne” często koncentrują się na pojedynczych etapach (np. ekstrakcji alkoholowej), pomijając złożony kontekst rytualny, astrologiczny i symboliczny dawnej alchemii. To naturalna konsekwencja zmian kulturowych i rozwoju nauki – nie żyjemy już w świecie, w którym praktykuje się godzinne obserwacje nieba przed rozpoczęciem destylacji.
Z punktu widzenia historii idei ważne jest jednak rozumienie, że klasyczna spagiryka była czymś więcej niż tylko techniką ekstrakcji: stanowiła system znaczeń, w którym każdy etap pracy z rośliną miał swój wymiar filozoficzny.
Różnorodność podejść
Dziś istnieje wiele szkół nawiązujących do spagiryki. Niektóre próbują możliwie wiernie odtworzyć procedury opisane w dawnych traktatach, inne łączą je z nowoczesnymi technikami ekstrakcyjnymi, jeszcze inne akcentują przede wszystkim wymiar symboliczny i rytualny.
Wspólnym mianownikiem pozostaje szacunek dla roślin i przekonanie, że praca z nimi może mieć znaczenie nie tylko praktyczne, ale także światopoglądowe – kształtując sposób, w jaki postrzegamy naturę i własne ciało.
Podsumowanie: dwa języki tej samej tradycji
Spagiryka i ziołolecznictwo można traktować jako dwa różne języki opisu relacji z roślinami. Pierwszy akcentuje symbole, archetypy i duchowy wymiar natury; drugi – chemiczne składniki i badania eksperymentalne. Oba wyrastają z obserwacji tego samego świata, lecz posługują się odmiennymi narzędziami.
Świadome rozróżnienie tych perspektyw pozwala czerpać inspirację z tradycji alchemicznej bez mieszania jej z medycyną opartą na dowodach – i bez przypisywania dawnym symbolom funkcji, których nigdy wprost nie spełniały.
Materia Medica – wielowymiarowość roślin w medycynie spagirycznej
W tradycji alchemicznej Materia Medica nie była tylko listą roślin i ich „działań”. Stanowiła raczej atlas symboli, opisujący miejsce każdej rośliny w strukturze świata: jej związki z planetami, żywiołami, porami roku i określonymi stanami duszy.
Rośliny postrzegano jako żywe istoty, które – w języku metafor – odzwierciedlają różne aspekty ludzkiej natury: od odwagi i dynamiki, po delikatność, introspekcję czy zdolność do regeneracji.
Roślina jako archetyp
Każda roślina miała swoją „sygnaturę” – zestaw cech, które interpretowano symbolicznie. Barwa, kształt liści, sposób wzrostu, zapach czy środowisko, w którym się rozwija – wszystko to tworzyło obraz, który dawni autorzy łączyli z określonymi archetypami.
Na przykład rośliny o silnym, pionowym wzroście kojarzono z jakością „wznoszenia się” i siłą woli, rośliny płożące – z przenikaniem i subtelną adaptacją, a gatunki rosnące na skrajach lasu – z przekraczaniem progów i inicjacją. Tego typu analogie nie mają charakteru naukowego, ale pokazują, jak głęboko natura była wpleciona w język duchowości.
Materia Medica a współczesna fitoterapia
Współczesna fitoterapia klasyfikuje rośliny według ich składu chemicznego i działania fizjologicznego. Alchemiczna Materia Medica natomiast kładła nacisk na „biografię” rośliny: jej cykl życiowy, relacje z otoczeniem, symbolikę obecności w mitach i kulturze.
Te dwa podejścia nie są sprzeczne – dotyczą po prostu różnych poziomów opisu. Jedno bada to, co mierzalne; drugie – to, co znaczące w sensie kulturowym i symbolicznym.
Symbolika i zastosowania
W alchemicznej Materia Medica niezwykle ważny był kontekst użycia. Roślina „oczyszczająca” mogła być wykorzystywana nie tylko w preparatach fizycznych, ale też w rytuałach symbolizujących zakończenie pewnego etapu życia, pożegnanie starych wzorców czy przejście przez trudny okres.
W ten sposób rośliny stawały się narzędziami narracji: pomagały opowiedzieć, zrozumieć i zrytualizować doświadczenia, które trudno było ująć w słowa. Tę funkcję do dziś widać w wielu tradycjach ludowych, gdzie zioła pełnią zarówno rolę praktyczną, jak i symboliczną.
Materia Medica jako mapa ducha
Dla wielu adeptów alchemii Materia Medica była dosłownie „mapą ducha”: zbiorem drogowskazów, które podpowiadały, jak pracować z określonymi stanami emocjonalnymi i egzystencjalnymi. Rośliny o „energetyce przejścia” mogły towarzyszyć rytuałom inicjacyjnym, rośliny „ochronne” – praktykom mającym wzmocnić poczucie granic, a gatunki kojarzone z głębią i ciemnością – pracy z cieniem i nieświadomością.
Współczesna inspiracja
Choć dziś rzadko korzysta się z Materia Medica w jej klasycznej formie, wielu praktyków zielarstwa, pracy z ciałem czy szeroko rozumianej duchowości czerpie inspirację z alchemicznego spojrzenia na rośliny. Pozwala ono traktować zioła nie tylko jako „surowiec”, ale również jako pretekst do refleksji nad własnym miejscem w świecie, rytmami natury i procesem osobistej przemiany.
Ważne pozostaje jasne rozróżnienie: symboliczna praca z roślinami i alchemiczną Materia Medica nie zastępuje diagnozy ani terapii medycznej, ale może stanowić wartościowe dopełnienie dla osób, które chcą świadomie łączyć wymiar kulturowy, duchowy i przyrodniczy.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
-
Czy spagiryczne eliksiry są bezpieczne?
Preparaty spagiryczne opisywane są w literaturze przede wszystkim jako element tradycji historycznej i symbolicznej. Nie są to środki lecznicze w rozumieniu współczesnym i nie powinny być stosowane zamiast terapii opartej na dowodach naukowych. -
Na czym polega różnica między fitoterapią a spagirią?
Fitoterapia koncentruje się na związkach chemicznych obecnych w roślinach i ich wpływie na organizm. Spagiria – zgodnie z alchemiczną tradycją – uwzględnia również symbolikę, astrologiczne powiązania i duchowy wymiar pracy z roślinami, traktując preparaty jako narzędzia przemiany w sensie metaforycznym. -
Czy mogę samodzielnie tworzyć preparaty spagiryczne?
Klasyczne teksty alchemiczne sugerują, że praca spagiryczna wymagała zarówno doświadczenia laboratoryjnego, jak i przygotowania etycznego oraz duchowego. Współcześnie każda praca z substancjami powinna uwzględniać aktualne przepisy prawa, zasady bezpieczeństwa i konsultację z odpowiednimi specjalistami.
Disclaimer
Wszystkie informacje przedstawione w tym artykule mają charakter historyczno-filozoficzny i edukacyjny. Nie stanowią porady medycznej, diagnozy ani zaleceń terapeutycznych. Tradycje alchemiczne, spagiryczne i symboliczne podejścia do roślin należy traktować jako element dziedzictwa kulturowego, a nie jako alternatywę dla medycyny opartej na dowodach. W przypadku jakichkolwiek problemów zdrowotnych należy zwrócić się do lekarza lub innego wykwalifikowanego specjalisty.
Źródła i literatura
- Paracelsus – Opus Paramirum. Więcej informacji: Paracelsus – biografia i dorobek
- Manfred Junius – The Practical Handbook of Plant Alchemy. Więcej informacji: Wprowadzenie do spagiryki (spagyric)
- Robert Bartlett – Real Alchemy: A Primer of Practical Alchemy. Więcej informacji: Strona wydawcy – Real Alchemy
- Stanislas Klossowski de Rola – The Golden Game: Alchemical Engravings of the Seventeenth Century. Więcej informacji: Informacje o książce „The Golden Game”
